Opublikowane niedawno przez Komisję Europejską badania dotyczące sektora upraw wysokobiałkowych wskazują na znaczne zmniejszenie się produkcji roślin wysokobiałkowych w Unii Europejskiej w ostatnim dziesięcioleciu. Produkcja najbardziej powszechnych suszonych jadalnych nasion roślin strączkowych z wyłączeniem soi zmniejszyła się o 30 proc., zaś produkcja soi zmalała o 12 proc. Tendencja ta potęguje jeszcze i tak już alarmującą zależność Unii od przywozu roślin wysokobiałkowych, które są głównie wykorzystywane w paszach, co pociąga za sobą poważne zagrożenia, szczególnie dla sektora hodowli w UE, gdyż niestabilność cen na rynkach międzynarodowych znacznie wzrosła.
Całkowita produkcja roślin wysokobiałkowych w UE zajmuje obecnie jedynie 3 proc. powierzchni gruntów ornych UE (z wyłączeniem upraw owoców i warzyw). Pomimo wsparcia publicznej dla tego sektora od 1978 r. produkcja suszonych nasion roślin strączkowych, która okresowo wzrosła w latach osiemdziesiątych, ponownie zmniejszyła się do zaledwie miliona hektarów w 2008 r. Ponad 40 mln ton roślin wysokobiałkowych, głównie soi i kukurydzianego glutenu paszowego, jest przywożonych każdego roku, co odpowiada 80 proc. konsumpcji roślin wysokobiałkowych w UE. W odniesieniu do terenów uprawnych wykorzystywanych poza granicami UE na uprawy roślin wysokobiałkowych przywożonych do UE, odpowiadają one 10 proc. gruntów ornych UE, czyli 20 mln ha.
Historyczne przyczyny deficytu i jego skutki
Deficyt w produkcji rośli wysokobiałkowych jest konsekwencją zawartych poprzednio umów międzynarodowych (Układ ogólny w sprawie taryf celnych i handlu -GATT oraz porozumienie z Blair House), które pozwalały UE chronić produkcję zbóż, lecz w zamian dopuszczały bezcłowy przywóz nasion oleistych i roślin wysokobiałkowych do UE. Produkcja roślin wysokobiałkowych stała się wówczas wysoce niekonkurencyjna i w związku z tym gwałtownie spadła. Rolnicy i lokalny przemysł przetwórczy stracili więc zainteresowanie roślinami wysokobiałkowymi, a co za tym idzie — praktyczną wiedzę na temat ich uprawy i podnoszenia ich wartości. Hodowcy zaprzestali pracować nad stworzeniem odpornych na choroby i wysoce wydajnych odmian. Europejskie badania naukowe w tej dziedzinie zostały również znacznie ograniczone, co odzwierciedlało niski popyt na nasiona i wsparcie techniczne. UE stopniowo wycofuje się ze wsparcia na uprawy roślin wysokobiałkowych oraz na urządzenia osuszające dla lucerny (alfalfa) oraz innych roślin strączkowych. Najbardziej niepokojący jest fakt, że w całej Europie utracone zostało praktyczne doświadczenie w zakresie produkcji roślin wysokobiałkowych w ramach płodozmianu o szerszym zakresie, w tym dokonywania selekcji w gospodarstwach, przechowywania, przetwarzania oraz wykorzystania pasz w gospodarstwach. Również przedsiębiorstwa specjalizujące się w roślinach oleistych i wysokobiałkowych skupiają się obecnie całkowicie na imporcie roślin wysokobiałkowych oraz wykazują niewielkie zainteresowanie wewnętrzną produkcją.
Zmniejszenie deficytu białka w UE — ważny element reformy WPR
Komisja Europejska i państwa członkowskie wskazały na zalety bardziej zrównoważonych dostaw i spożycia rodzimych roślin wysokobiałkowych jako części zintegrowanej strategii w odpowiedzi na nowe wyzwania, takie jak zmiana klimatu, utrata różnorodności biologicznej, ubożenie gleb, zanieczyszczenie wód gruntowych oraz niestabilność cen produktów rolnych na rynkach światowych. Większe wykorzystanie roślin wysokobiałkowych w ramach płodozmianu niesie ze sobą znaczne korzyści dla rolnictwa i środowiska oraz przyczynia się do łagodzenia zmiany klimatu. W odniesieniu do zmiany klimatu, odmiany roślin strączkowych, jak groch zwyczajny, bób i fasola polna, łubin, soczewica, ciecierzyca, ale także lucerna (alfalfa) oraz koniczyna mogą przyczynić się znacznie do zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych poprzez wchłanianie i utrzymywanie azotu w glebie, co zmniejsza wykorzystanie nawozów azotowych w wysokości do 100 kg N/ ha miesięcznie. Wraz ze zwiększeniem udziału roślin wysokobiałkowych w płodozmianie poprawia się żyzność i struktura gleb, gromadzenie składników odżywczych oraz zdrowie uprawianych następnie roślin. Stała mieszanina trawy i kończyny stanowiąca paszę dla zwierząt czy mieszanina zbóż i roślin wysokobiałkowych stanowi lepszą pokrywę gleb oraz zmniejsza wypłukiwanie składników odżywczych do wód gruntowych i rzek, a także stwarza lepsze warunki dla pszczół i innych owadów zapylających. Powszechniejsze stosowanie płodozmianu zmniejsza potrzebę interwencji w celu ochrony roślin oraz może przyczynić się do zachowania różnorodności w naturze oraz uprawianych gatunkach i odmianach.
Rośliny wysokobiałkowe i powszechniejsze stosowanie płodozmianu — zmniejszone koszty produkcji i większe korzyści dla środowiska
Większe wykorzystanie roślin strączkowych w ramach płodozmianu znacznie zmniejsza potrzebę stosowania nawozów azotowych, co przyczynia się nie tylko do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych w procesie ich wytwarzania, ale również do obniżenia ogólnych kosztów produkcji dla rolników. Wraz z ogólną tendencją wzrostową w cenach ropy naftowej zwiększają się również koszty produkcji rolnej w tym ceny paliwa. Płodozmian, w którym przewidziano rośliny wysokobiałkowe, może zmniejszyć zużycie paliwa przy pielęgnacji gleby, zaś wilgotność gleby jest lepiej zachowana co wymaga mniej intensywnej orki. Badanie opublikowane niedawno przez Parlament Europejski (PE 438.591) oraz badanie francuskiej komisji rządowej ds. trwałego rozwoju (grudzień 2009, nr 15) szacuje obniżenie kosztów wykorzystania nawozów we Francji do 100 mln euro rocznie. We wspomnianych badaniach zostały zidentyfikowane następujące korzyści z produkcji roślin wysokobiałkowych w ramach płodozmianu o szerszym zakresie, przedstawione tutaj w skrócie:
większe wiązanie azotu, stworzenie zrównoważonej proporcji C/N w glebie oraz zwiększenie zawartości próchnicy, zmniejszenie stosowania pestycydów i środków chwastobójczych w związku z ograniczeniem występowania chorób roślin oraz chwastów, a także poprawa struktury gleby.
Jakość produkcji roślin wysokobiałkowych oraz mieszanek paszowych
Skuteczność wykorzystania roślin wysokobiałkowych w produkcji pasz dla zwierząt zależy w dużej mierze od zawartości głównych aminokwasów w poszczególnych roślinach oraz od składu mieszanek paszowych. Obecnie uznaje się, że soja dostarcza najwięcej tych kwasów w zintegrowanej postaci i posiada bardzo dobrą równowagę składników odżywczych, szczególnie w produkcji trzody chlewnej i drobiu. Dlatego obecnie zawartość soi w mieszankach paszowych stosowanych przy produkcji jaj wynosi 50 proc., a produkcja drobiu opiera się na soi. Przy produkcji mięsa wieprzowego i wołowego zawartość soi w mieszankach paszowych kształtuje się odpowiednio na poziomie 28 proc. i 21 proc.
Możliwość zastąpienia przywożonej soi i innych niewytwarzanych w UE produktów wchodzących w skład paszy dla zwierząt zależy od nowych zachęt dla rolników do zwiększenia tych upraw oraz od zapewnienia odpowiedniej infrastruktury przetwórczej dla produkcji pasz. Komisja Europejska powinna zatem zbadać możliwości przezwyciężenia obecnego niskiego poziomu badań naukowych, selekcjonowania i wprowadzania do obrotu nasion, znajomości metod produkcji i wykorzystania tych roślin do wytwarzania pasz w gospodarstwach rolnych.
Specjalne wsparcie, badania naukowe, usługi w zakresie upowszechniania wiedzy i szkolenia
Aby dostarczyć rolnikom nowych zachęt do zwiększenia i wykorzystania roślin wysokobiałkowych oraz ich produktów ubocznych, podobnie jak zboża i nasion oleistych, nowa reforma WPR powinna określać środki horyzontalne, które nie przewidują specjalnej premii z tytułu uprawy, ale zachęcają do stosowania praktyk rolniczych w odpowiedzi na nowe wyzwania, a tym samym do przezwyciężenia deficytu białka w Unii. Artykuł 68 rozporządzenia (WE) nr 73/2009 został wykorzystany przez szereg państw członkowskich do udzielenia specjalnego wsparcia na produkcję roślin wysokobiałkowych jako wkładu w praktyki rolno-środowiskowe. Opcja ta jednak powinna stać się praktyką ogólnounijną, aby możliwe stało się sprostanie nowym wyzwaniom. Komisja powinna rozważyć dopłaty wyrównawcze oraz obowiązek stosowania płodozmianu co najmniej czterech różnych odmian roślin, w tym co najmniej jednej odmiany roślin wysokobiałkowych, a także większe wsparcie stałych obszarów użytków zielonych nieuprawnych, w tym szczególnych mieszaniny traw i roślin strączkowych. Mogłoby to nie tylko przyczynić się do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych, ale również do zapewnienia lepszego zdrowia roślin i zwierząt. Komisja powinna również rozpatrzyć szczególne wsparcie dla inwestycji w zakresie regionalnych, lokalnych lub dotyczących poszczególnych gospodarstw infrastruktur i urządzeń do przechowywania, czyszczenia oraz przetwarzania roślin wysokobiałkowych w gospodarstwach w ramach programów rozwoju wsi. Istotne jest również przeprowadzenie analizy obecnych braków w dziedzinie badań naukowych i produkcji nasion, w tym potrzeby lepszych usługi w zakresie upowszechniania wiedzy, oraz rozważenie zdecentralizowanego podejścia do programów badań naukowych, które uwzględniają lokalną wiedzę rolniczą oraz zrównoważone systemy rolne. Komisja może również przeanalizować możliwość przywrócenia jednostki ds. badań w dziedzinie rolnictwa w dyrekcji generalnej ds. rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich.
W kierunku lepszej równowagi między produkcją białka zwierzęcego i roślinnego
Przeważająca część roślin wysokobiałkowych jest obecnie produkowana na pasze, podczas gdy spożycie przez ludzi roślin strączkowych w UE zmniejsza się systematycznie. Mając na uwadze zobowiązanie UE do aktywnego działania na rzecz zapewnienia światowego bezpieczeństwa żywnościowego oraz czynnego przeciwdziałania zmianie klimatu, przyszła polityka rolna i polityka rozwoju obszarów wiejskich powinna zmierzać do zapewnienia nie tylko bardziej zrównoważonej produkcji białka pochodzenia zwierzęcego i roślinnego, aby zmniejszyć emisję gazów cieplarnianych i przedostawanie się składników odżywczych do wód gruntowych, ale powinna również motywować konsumentów, władze udzielające zamówienia publiczne oraz podmioty świadczące usługi gastronomiczne do wyboru bardziej zrównoważonych, przyjaznych dla środowiska i urozmaiconych składników diet.
Jednocześnie Komisja powinna przedstawić inicjatywy ustawodawcze mające na celu ograniczenie odpadów spożywczych w łańcuchach produkcji żywności, w tym wykorzystanie odpadów z rzeźni i zlewek lub pozbywanie się ich, która to kwestia nie jest jeszcze odpowiednio uregulowana. Komisja powinna stanowczo stosować zasadę ostrożności w tej dziedzinie, lecz powinna również podejmować inicjatywy ustawodawcze w celu ograniczenia odpadów spożywczych i poprawy ogólnej równowagi produkcji zwierzęcej i roślinnej, tak by sprostać nowym wyzwaniom.
Źródło: europarl.europa.eu
Dodaj komentarz